Welke kenmerken heeft een toekomstbestendig curriculum?

17 juli 2017
  • Waarom moeten er toekomstbestendige curricula zijn?
  • Hoe kan een curriculum toekomstbestendig gemaakt worden?
  • Wat levert een toekomstbestendig curriculum op?
  • Verder lezen?

Waarom moeten er toekomstbestendige curricula zijn?

De samenleving verandert steeds sneller. Dat geldt ook voor de inhoud van beroepstaken. Goed onderwijs is in staat om voortdurend in te spelen op veranderende maatschappelijke behoeften. Studenten inspireren en vormen met een actueel curriculum is een grote uitdaging voor opleidingen. Opleidingen kunnen niet langer wachten totdat het hele curriculum op de schop gaat, maar zullen dit voortdurend moeten aanpassen.

Interactie tussen arbeidsmarkt, onderwijsinstellingen en studenten concentreert zich in twee gebieden:

  1. Tussen arbeidsmarkt en onderwijsinstellingen;
  2. In de doorstroom tussen opleidingen

Onderwijsinstellingen moeten toekomstbestendige professionals leveren (die ín en ván de arbeidsmarkt leren) en de arbeidsmarkt moet zorgen voor een arbeidsmarkt die toekomstbestendig is. Er wordt verondersteld dat interactie in slechts één gebied ten koste gaat van de ander.

Onder welke omstandigheden (onderwijs-)instellingen reageren op veranderingen in de maatschappij, en hoe, is tevens – naar ons beste weten – onbekend.

Hoe kan een curriculum toekomstbestendig gemaakt worden?

Niemand kan de toekomst voorspellen. En we weten ook niet hoe organisaties zullen inspelen op trends die zich ontwikkelen. Toch zijn er een aantal aanpakken die richting geven aan toekomstbestendige curricula:

  • Algemeen of breed curriculum met veel aandacht voor generieke competenties. Wat op school geleerd wordt is toepasbaar in uiteenlopende (beroeps)situaties. Denk bijvoorbeeld aan 21ste eeuwse vaardigheden zoals communiceren, initiatief nemen, kritisch denken en creativiteit. Het is echter de vraag of studenten hiermee voldoende zijn toegerust voor een onbekende toekomst. Vaardigheden ontwikkelen zich vooral door variatie in vergelijkbare situaties. In een radicaal veranderende arbeidsmarkt zijn situaties niet meer vergelijkbaar.
  • Nabijheid van de professionele praktijk door meer werkplekleren in het curriculum. Het onderwijs heeft de naam achter te lopen bij ontwikkelingen in het werkveld. Werkplekleren stimuleert studenten om verbanden te leggen tussen kennis en wat de praktijk vraagt. Maar ook voor het werkveld is nog onduidelijk hoe de toekomst eruit zal zien.
  • Een open curriculum met een sterke kern van kennis en vaardigheden en daar omheen veel flexibiliteit. De openheid geeft ruimte om (tijdelijk) in te spelen op ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Zowel studenten als docenten kunnen zich zo profileren met zaken die ze van belang vinden voor de toekomst.

Wat levert toekomstbestendig curriculumontwerp op?

Deze drie aanpakken bieden interessante mogelijkheden om het curriculum aan te passen bij toekomstige ontwikkelingen. Wat ze betekenen voor het proces van curriculumontwerp, is nog onvoldoende uitgekristalliseerd.

Het aanpassingsvermogen van een opleiding beoogt effecten op:

  • de aantrekkelijkheid van een actueel curriculum voor studenten
  • de duurzame inzetbaarheid van studenten in de praktijk
  • de duurzame inzetbaarheid van medewerkers die zich voortdurend ontwikkelen
  • de dienstbaarheid van de opleiding aan de veranderende arbeidsmarkt

Verder lezen?

Van der Lee, N., Westerman, M., Fokkema, J. P., Van Der Vleuten, C. P., Scherpbier, A. J., & Scheele, F. (2011). The curriculum for the doctor of the future: messages from the clinician’s perspective. Medical teacher, 33(7), 555-561.

Een studie over hoe artsen worden voorbereid voor hun toekomstige werkplek. De auteurs gebruikten ‘strategisch plannen’ als een tool bij behoefteanalyse op de werkplek als instrument om inzicht te krijgen in de toekomstige werkplek.

Laudadio, J., McNeal, J.L., Boyd, S.D., Le, L.P., Lockwood, C., McCloskey, C.B., Sharma, G., Voelkerding, K.V., and Haspel, R.L. (2015) Design of a Genomics Curriculum: Competencies for Practicing Pathologists. Archives of Pathology & Laboratory Medicine,139 (7), 894-900.

Aandacht voor de mate van algemeenheid/ generaliteit van het curriculum. De auteurs hebben een breed curriculum voor moleculaire biologie ontworpen. Zoals in de meeste curriculum design studies was hun eerste stap een behoeften analyse. Patologen werden gevraagd om kritische competenties die pathologen nodig hebben om succesvol te kunnen zijn en concurrerend/ voldoende onderscheidend te blijven in de toekomst, te identificeren en prioriteren, waarna de curriculumoverzichten (curriculum maps) werden ontworpen. Ze beschrijven echter dat het nog steeds een uitdaging is om het curriculum up-to-date te houden. Ze zien het curriculum als dynamisch en het moet geëvalueerd worden als de behoeften veranderen.

De Kraker, J., Lansu, A. and van Dam-Mieras, M.C.E. (2007) Competencies and Competence-Based Learning for Sustainable Development. In: de Kraker, J., Lansu, A. and van Dam-Mieras, R., Eds., Crossing Boundaries. Innovative Learning for Sustainable Development in Higher Education, UNU Press, Tokyo.

Een voorbeeld bij de mate van openheid van het curriculum: een flexibel curriculum (met generieke competenties). Een flexibel curriculum speelt een positieve rol in het waargenomen leren, de tevredenheid en de prestaties van de leerlingen. De meeste “flexibele” curricula zijn niet volledig open maar hebben een kern- en (slechts een aantal) keuzevakken. Ze geven aan dat generieke competenties een mogelijkheid zijn voor ‘boundary crossing’ tussen disciplines en stakeholdersperspectieven. Lansu et al. (2012) beschrijven dat als universiteiten voortdurend veranderende perspectieven en eisen in hun curricula willen integreren, ze deze eisen en perspectieven moeten vertalen in de leeruitkomsten. Om te voldoen aan deze veranderingen benadrukken ze dat curricula rekening moeten houden met innovatieve duurzame ideeën, regionale behoeften, evenals perspectieven van diverse stakeholders. Zij moeten gezamenlijk en bewust curricula ontwerpen in een snel veranderend veld.

De Vries, B. (2016). http://www.wijmakenhetonderwijs.nl/actueel/een-permeabel-curriculum-door-bregje-de-vries.

Spreekt over een open curriculum als ‘een permeabel curriculum’. Een permeabel ofwel ‘doorlatend’ curriculum heeft een sterke kern: de identiteit of het ruggenmerg van het curriculum. Dit ruggenmerg is de basis van de ribben, die bijvoorbeeld de kernonderwerpen zijn, of jaren van de cursus, of profielen. Tussen die ribben is er ruimte om te vullen met externe invloeden. Deze invloeden kunnen tijdelijk zijn of onderdeel worden van de kern. Een curriculum dat vooraf met doelen, leeractiviteiten en toetsing is gevuld, heeft nauwelijks een responsief karakter. Omdat het curriculum niet van tevoren is vastgesteld, is het permeabel curriculum bedoeld om veranderingen in de dagelijkse praktijk te omarmen.

Overige literatuur

Hakkarainen, K., Lallimo, J., Toikka, S., & White, H. (2011). Cultivating collective expertise within innovative knowledge-practice networks. Learning across sites: New tools, infrastructures and practices, 69-86.

Hakkarainen, K., Paavola, S., & Lipponen, L. (2004). From communities of practice to innovative knowledge communities. LIFELONG LEARNING IN EUROPE., 9, 74-83.

Hakkarainen, K. P., Palonen, T., Paavola, S., & Lehtinen, E. (2004). Communities of networked expertise: Professional and educational perspectives.

Lansu, A., Boon, J., Sloep, P. B., & Van Dam-Mieras, R. (2012). Changing Professional Demands in Sustainable Regional Development: A Curriculum Design Process to meet Transboundary Competence. Journal of Cleaner Production. [Special Issue: Learning for Sustainable Development in Regional Networks].

Lehtinen, E., Hakkarainen, K., & Palonen, T. (2014). Understanding Learning for the Professions: How Theories of Learning Explain Coping with Rapid Change. In S. Billett, C. Harteis, & H. Gruber (Eds.), International Handbook of Research in Professional and Practice-based Learning, 199-224. Dordrecht: Springer Netherlands.

Nieuwenhuis, L. F. (2006). Vernieuwend vakmanschap: een drieluik over beroepsonderwijs en innovatie.

Onstenk, J., & Westerhuis, A. (2016). Responsieve onderwijsinstellingen in het mbo.

Palonen, T., Boshuizen, H. P., & Lehtinen, E. (2014). How expertise is created in emerging professional fields Promoting, assessing, recognizing and certifying lifelong learning, 131-149. Springer.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *